Protruzja krążka międzykręgowego – przyczyny, objawy i diagnostyka

Protruzja krążka międzykręgowego to wypuklenie jądra miażdżystego dysku bez przerwania pierścienia włóknistego, najczęściej w odcinku lędźwiowym. Objawia się bólem pleców, drętwieniem, mrowieniem i ograniczeniem ruchomości, choć bywa także bezobjawowa. Diagnoza opiera się na wywiadzie, badaniu klinicznym oraz obrazowaniu MRI lub TK, a czynnikami ryzyka są m.in. starzenie, urazy, przeciążenia i predyspozycje genetyczne.

Baza leków

Protruzja krążka międzykręgowego – co to jest i jak powstaje?

Protruzja krążka międzykręgowego to stan, gdy jądro miażdżyste dysku wystaje poza zwykłe granice pierścienia włóknistego, ale bez jego przerwania. Jest to początkowa faza zmian dyskopatycznych, sygnalizująca rozpoczęcie degeneracji.

  • najczęściej występuje w odcinku lędźwiowym kręgosłupa,
  • może również dotyczyć odcinków szyjnego i piersiowego.

Zużycie osłabia strukturę pierścienia, co prowadzi do wypuklenia dysku i czasami uciska korzenie nerwowe. W przeciwieństwie do przepukliny krążka, jądro miażdżyste pozostaje wewnątrz dysku. Protruzja może przebiegać bezobjawowo, ale często wywołuje ból, szczególnie gdy naciska na nerwy.

Czym różni się protruzja krążka międzykręgowego od przepukliny?

Protruzja krążka międzykręgowego różni się od przepukliny głównie stanem pierścienia włóknistego. W przypadku protruzji jądro miażdżyste wypukla się, ale pierścień włóknisty pozostaje nienaruszony, co oznacza, że jądro nie opuszcza dysku. Z kolei w przepuklinie pierścień ulega uszkodzeniu i jądro przemieszcza się w stronę kanału kręgowego, co powoduje silniejszy nacisk na nerwy i poważniejsze objawy neurologiczne.

Protruzja jest mniej zaawansowaną zmianą w dysku i zazwyczaj nie wymaga operacji, w odróżnieniu od przepukliny, która ze względu na nasilone dolegliwości i ryzyko komplikacji często potrzebuje interwencji chirurgicznej. Protruzja wiąże się z osłabieniem struktury pierścienia włóknistego i może uciskać korzenie nerwowe, wywołując ból. Może pojawić się w różnych częściach kręgosłupa: lędźwiowej, szyjnej oraz piersiowej. Często początkowo nie daje objawów, ale z czasem może prowadzić do odczuwalnych dolegliwości.

Budowa krążka: pierścień włóknisty i jądro miażdżyste a protruzja krążka międzykręgowego

Dwa główne składniki tworzące krążek międzykręgowy to pierścień włóknisty oraz jądro miażdżyste. Pierścień włóknisty, zbudowany z włókien kolagenowych i elastynowych, zapewnia strukturze zarówno siłę, jak i elastyczność. Natomiast jądro miażdżyste, przypominające galaretkę, pełni rolę amortyzatora, równomiernie rozkładając obciążenia. Kiedy dochodzi do wypukliny krążka, pierścień włóknisty uwypukla się, lecz nie dochodzi do jego pęknięcia. Jądro miażdżyste pozostaje w środku, co stabilizuje dysk, ale wpływa na sposób rozkładu sił w kręgosłupie. Takie wypuklenie może naciskać na nerwy, prowadząc do bólu lub symptomów neurologicznych.

Protruzja różni się od przepukliny krążka międzykręgowego tym, że w przypadku przepukliny pierścień włóknisty zostaje uszkodzony, co umożliwia przemieszczenie się jądra miażdżystego w kierunku kanału kręgowego. Skutkuje to większym naciskiem na nerwy i poważniejszymi objawami. Natomiast przy protruzji jądro pozostaje wewnątrz dysku, co czyni ten stan mniej zaawansowanym i rzadko wymagającym interwencji chirurgicznej. Najczęściej występuje w odcinku lędźwiowym kręgosłupa, jednak może dotyczyć również części szyjnej i piersiowej. Bywa, że przebiega bezobjawowo, lecz z czasem może prowadzić do bólu, szczególnie gdy uciska nerwy.

Krążek międzykręgowy w przypadku protruzji nierzadko dotyka zużycie oraz osłabienie pierścienia włóknistego, co skutkuje jego wypukleniem i możliwym uciskiem na korzenie nerwowe. Nawet jeśli początkowo nie powoduje dolegliwości, może prowadzić do dyskomfortu i ograniczenia zakresu ruchów.

Mechanizm powstawania protruzji krążka międzykręgowego

Protruzja krążka międzykręgowego występuje, gdy struktura pierścienia włóknistego ulega osłabieniu. Proces ten może być wynikiem:

  • starzenia kręgosłupa,
  • różnych urazów,
  • przeciążeń mechanicznych.

Krążki, z wiekiem, stają się mniej elastyczne i tracą wodę, co wpływa na ich wytrzymałość. Częste mikrourazy oraz niewłaściwa postawa mogą prowadzić do wybrzuszania się pierścienia włóknistego, sprzyjając powstawaniu protruzji. Również czynniki genetyczne mają istotne znaczenie, gdyż decydują o jakości i zdolności regeneracyjnej tkanki łącznej. W rezultacie jądro miażdżyste może przesunąć się poza swoją pierwotną pozycję, chociaż sam pierścień włóknisty pozostaje nieuszkodzony.

Recepta online

Pobierz aplikacje ReceptaOnline.pl

Apple Store Kod QR - Apple Store
Google Play Kod QR - Google Play

Teleporada po receptę online

Rozpocznij e-konsultację po e-Receptę

Pobierz aplikacje

Recepta online

Pobierz już teraz

Google Play Kod QR - Google Play

Teleporada po receptę online

Wypełnij formularz medyczny, aby rozpocząć e-konsultację bez wychodzenia z domu

Protruzja krążka międzykręgowego – przyczyny i czynniki ryzyka

Protruzja krążka międzykręgowego często wynika z naturalnych procesów starzenia się kręgosłupa. Z biegiem lat nasze krążki międzykręgowe tracą swoją sprężystość i nawilżenie, co osłabia ich strukturę i może prowadzić do ich wypuklenia.

Również urazy oraz nadmierne obciążenia, takie jak niewłaściwe podnoszenie ciężarów, zwiększają ryzyko tej dolegliwości. Nie bez znaczenia pozostają geny, które wpływają na jakość tkanki łącznej, co także może osłabić krążki.

Tryb życia odgrywa kluczową rolę w rozwoju tego problemu:

  • brak aktywności fizycznej negatywnie wpływa na mięśnie stabilizujące nasz kręgosłup, zwiększając napięcie krążków,
  • nadwaga z kolei dodatkowo obciąża kręgosłup,
  • dodatkowo, stres i palenie papierosów przyczyniają się do pogorszenia ukrwienia i ogólnej kondycji tkanek, co przyspiesza ich degenerację.

Wszystkie te czynniki środowiskowe mogą zwiększać ryzyko wystąpienia protruzji.

Starzenie się kręgosłupa i zmiany zwyrodnieniowe a protruzja krążka międzykręgowego

Proces starzenia się kręgosłupa może prowadzić do zmian zwyrodnieniowych, zwiększając prawdopodobieństwo kłopotów z krążkami międzykręgowymi. W miarę upływu czasu tracą one wodę i elastyczność, co sprzyja ich odkształceniom. Jądro miażdżyste przemieszcza się ku krawędzi, a pierścień włóknisty staje się bardziej narażony na uszkodzenia.

Takie zmiany mogą wywoływać ból oraz ograniczać ruchomość. Osoby w wieku powyżej 40-50 lat są na nie szczególnie podatne. Trzeba jednak mieć na uwadze, że degeneracja kręgosłupa to naturalna część procesu starzenia i nie zawsze prowadzi do problemów zdrowotnych.

Urazy, przeciążenia oraz genetyczne predyspozycje do protruzji krążka międzykręgowego

Wypadki, takie jak upadki czy nagłe skręcenia, mogą lekko uszkodzić krążki międzykręgowe, co z kolei zwiększa szansę ich przesunięcia. Dodatkowo, przeciążenia wynikające z:

  • długotrwałej pracy w niewłaściwej postawie,
  • podnoszenia ciężkich przedmiotów,
  • przyczyniają się do odkształceń włóknistego pierścienia.

Co więcej, geny odgrywają tutaj kluczową rolę. Mają one wpływ na jakość tkanki łącznej oraz jej zdolność do regeneracji. Osoby posiadające takie predyspozycje genetyczne są bardziej podatne na uszkodzenia i powstawanie wysunięć krążków między kręgami.

Czynniki środowiskowe: siedzący tryb życia, otyłość, stres i palenie papierosów

Siedzący tryb życia, nadwaga, stres oraz palenie papierosów to czynniki, które mogą prowadzić do protruzji krążka międzykręgowego.

  • brak ruchu osłabia mięśnie podtrzymujące kręgosłup, co skutkuje większym naciskiem na krążki,
  • dodatkowe kilogramy nadmiernie obciążają kręgosłup, przyspieszając jego zużycie,
  • stres powoduje napięcie mięśni, co dodatkowo obciąża kręgosłup,
  • palenie papierosów ogranicza dopływ krwi do tkanek, przyspieszając ich degradację.

Wszystko to razem zwiększa ryzyko wystąpienia protruzji.

Objawy protruzji krążka międzykręgowego – jak się manifestuje?

Występowanie protruzji krążka międzykręgowego najczęściej powoduje ból pleców. Często promieniuje on do dolnych partii ciała, w tym do pośladków i nóg. Dodatkowo mogą pojawić się objawy neurologiczne, takie jak drętwienie czy mrowienie w miejscach, gdzie nerwy są uciskane. Może to również prowadzić do ograniczenia ruchomości kręgosłupa oraz osłabienia mięśni, co znacząco utrudnia codzienną aktywność. Nasilenie symptomów w dużej mierze zależy od lokalizacji i siły nacisku na struktury nerwowe. Warto zauważyć, że nie zawsze protruzja powoduje dolegliwości. Często jest zdiagnozowana przypadkiem w trakcie badań obrazowych.

Uzyskaj -20% w aplikacji z kodem "apka"

Lorem subtitle.

Zyskaj dostęp do rabatów, szybszej realizacji zamówień i dodatkowych funkcji, które ułatwią Ci codzienną opiekę zdrowotną:

  • program lojalnościowy,

  • apteczka z listą leków,

  • przypomnienia o dawkach i wizytach,

  • historia zamówień i e-recept w jednym miejscu.

Zainstaluj aplikację i zyskaj więcej – zdrowie, wygodę i oszczędność!

Pobierz już teraz

Apple store Google Play
QR Code Apple Store QR Code Google Store
arrow
  • Lista zaletPriorytetowa obsługa
  • Lista zaletHistoria wizyt
  • Lista zaletProstsze składanie zamówień
Recepta online

Pobierz aplikacje

Recepta online

ReceptaOnline -20% w aplikacji

  • Lista zaletKrok 1
  • Lista zaletKrok 2
  • Lista zaletKrok 3
arrow down

Pobierz już teraz

Apple Store Google Play

Ból pleców, promieniowanie do kończyn i pośladków

Ból pleców to główny sygnał, gdy krążek międzykręgowy wypukla się. Ten dyskomfort może być tępy lub piekący i często rozszerza się na nogi i pośladki, ponieważ nacisk jest wywierany na korzenie nerwowe. Zwykle ból nasila się podczas przeciążenia, długotrwałego siedzenia lub podnoszenia ciężkich przedmiotów. Na szczęście najczęściej ulga pojawia się w pozycji leżącej. Kierunek boleści zależy od miejsca oraz stopnia uszkodzenia kręgosłupa. Natężenie dolegliwości waha się w zależności od siły nacisku na struktury nerwowe.

Drętwienie, mrowienie oraz zaburzenia czucia w przebiegu protruzji krążka międzykręgowego

Drętwienie, mrowienie i zaburzenia czucia to częste symptomy związane z wysunięciem krążka międzykręgowego. Przyczyną jest nacisk na korzenie nerwowe, co zakłóca przewodnictwo nerwowe. W efekcie dochodzi do osłabienia odczuwania dotyku, bólu czy temperatury. Często występuje też wrażenie „przeszywającego prądu” w kończynach, wskazując na problemy z nerwami. Intensywność tych objawów może się różnić w zależności od lokalizacji i siły nacisku na nerwy. Przy nasilających się dolegliwościach neurologicznych, warto zasięgnąć porady lekarskiej.

Ograniczenie ruchomości kręgosłupa oraz osłabienie mięśni

Ograniczenie ruchomości kręgosłupa oraz osłabione mięśnie to częste symptomy związane z protruzją krążka międzykręgowego. Dochodzi do tego z powodu ucisku na nerwy, co utrudnia wykonywanie codziennych czynności. Występuje również sztywność i napięcie mięśni. Osoby dotknięte tym problemem często mają trudności z utrzymaniem stabilnej postawy oraz podczas dynamicznych ruchów. Osłabione mięśnie dodatkowo komplikują sytuację, wpływając negatywnie na zdolność do pracy i aktywności rekreacyjnych. Ważne jest, by zwracać uwagę na te objawy, ponieważ mogą one znacznie obniżyć jakość życia i prowadzić do poważniejszych problemów zdrowotnych.

Te objawy wywierają znaczący wpływ na codzienne funkcjonowanie pacjentów. Protruzja krążka może powodować przewlekły ból pleców i nieodwracalne uszkodzenia nerwów, jeśli nie zostanie właściwie leczona. Dlatego szybka diagnoza i rozpoczęcie terapii są kluczowe. Regularne monitorowanie stanu zdrowia i unikanie czynników ryzyka mogą znacznie zmniejszyć możliwość dalszych komplikacji.

Czy protruzja krążka międzykręgowego zawsze wywołuje objawy?

Wypukłość krążka międzykręgowego nie zawsze wiąże się z objawami klinicznymi. Często zostaje odkryta przypadkowo podczas badań obrazowych, takich jak rezonans magnetyczny czy tomografia komputerowa, wykonywanych z innych powodów. Objawy zazwyczaj występują w sytuacji, gdy krążek zaczyna uciskać nerwy lub pojawia się stan zapalny. W przeciwnym razie taka protruzja może przez długi czas pozostać bezobjawowa.

Powikłania i konsekwencje nieleczonej protruzji krążka międzykręgowego

Niepodjęcie leczenia protruzji krążka międzykręgowego może skutkować poważnymi dolegliwościami zdrowotnymi. Stan ten często powoduje długotrwały ból, wynikający z ciągłego nacisku na nerwy, co z kolei może prowadzić do ich trwałego uszkodzenia. Skutkuje to m.in. zaburzeniami czucia, osłabieniem mięśni, a w najgorszym przypadku ich zanikiem. Długotrwały ucisk nerwów może również negatywnie wpływać na funkcjonowanie różnych układów w organizmie, takich jak zwieracze, znacząco obniżając jakość życia.

Bez odpowiedniego leczenia protruzja może przerodzić się w przepuklinę krążka, co wymaga bardziej inwazyjnych metod terapii. Długotrwały ból i ograniczenia ruchowe mogą prowadzić do zmniejszenia aktywności fizycznej, a w skrajnych przypadkach do niepełnosprawności. Osoby, które nie leczą protruzji, mogą napotykać trudności w wykonywaniu codziennych czynności, co wpływa na ich zdolność do pracy oraz ogólną jakość życia. Regularne badania kontrolne i unikanie zagrożeń pomagają w zapobieganiu tym problemom.

Przewlekły ból i trwałe uszkodzenia nerwów

Nieleczona protruzja dysku międzykręgowego może skutkować przewlekłym bólem, spowodowanego uciskiem na nerwy, co wyraźnie zakłóca codzienne życie pacjentów. Przedłużający się ucisk może prowadzić do nieodwracalnych uszkodzeń nerwów, objawiających się problemami z czuciem i osłabieniem mięśni. W niektórych przypadkach pojawiają się także zespoły bólowe o charakterze neuropatycznym, które bywają trudne do wyleczenia.

Niezwykle istotne jest jednak odpowiednie rozpoznanie i leczenie. Szybka diagnoza oraz dobrze dobrana terapia mogą zapobiec powikłaniom. Warto również pamiętać, że profilaktyka i wczesna interwencja odgrywają kluczową rolę w skutecznym zarządzaniu tym schorzeniem.

Wpływ protruzji krążka międzykręgowego na codzienne funkcjonowanie

Protruzja krążka międzykręgowego może istotnie wpływać na codzienne życie. Osoby z tym problemem często zmagają się z:

  • utrzymującym się bólem,
  • zmniejszoną zdolnością do poruszania się,
  • osłabieniem mięśni, które utrudnia wykonywanie zarówno domowych, jak i zawodowych obowiązków.

Problemy ze snem wywołane bólem mogą prowadzić do pogorszenia jakości życia oraz obniżenia komfortu psychicznego. Długotrwałe cierpienie związane z tym schorzeniem może również skutkować trudnymi do wyleczenia uszkodzeniami nerwów. Skuteczna kontrola tego stanu jest jednak niezbędna, aby zachować zdrowie i poprawić jakość życia.

Najczęściej zadawane pytania

Tak, palenie papierosów negatywnie wpływa na zdrowie kręgosłupa. Zmniejsza ono ukrwienie tkanek, co powoduje szybsze zmiany degeneracyjne w krążkach międzykręgowych. W efekcie palenie przyczynia się do osłabienia struktury krążków i sprzyja powstawaniu protruzji, czyli wypuklenia dysku.

Siedzący tryb życia istotnie zwiększa ryzyko protruzji krążka międzykręgowego. Brak ruchu prowadzi do osłabienia mięśni stabilizujących kręgosłup i zwiększonego nacisku na krążki międzykręgowe. W konsekwencji struktury te są bardziej narażone na uszkodzenia i powstawanie zmian zwyrodnieniowych, takich jak protruzja.

Stres rzeczywiście może mieć negatywny wpływ na kręgosłup. Powoduje on napięcie mięśni, które dodatkowo obciążają kręgosłup i zwiększają ryzyko przeciążeń mechanicznych. Długotrwały stres może więc sprzyjać powstawaniu zmian zwyrodnieniowych i protruzji krążka międzykręgowego.

Tak, genetyczne predyspozycje mają istotny wpływ na kondycję krążków międzykręgowych. Jakość i wytrzymałość tkanek łącznych oraz zdolność do regeneracji są w dużej mierze uwarunkowane genetycznie. Osoby z takimi predyspozycjami są bardziej podatne na powstawanie uszkodzeń dysków, w tym protruzji.

Tak, protruzja krążka międzykręgowego nie zawsze powoduje objawy kliniczne. W wielu przypadkach może przebiegać bez dolegliwości przez długi czas, zwłaszcza jeśli nie dochodzi do ucisku na nerwy. Objawy pojawiają się dopiero wtedy, gdy wypuklenie krążka jest na tyle duże lub położone w miejscu, które podrażnia struktury nerwowe.

Otyłość zwiększa obciążenie kręgosłupa, co sprzyja przeciążeniom mechanicznych elementów, w tym krążków międzykręgowych. Wysoka masa ciała prowadzi do szybszego zużywania się tych struktur, a tym samym zwiększa ryzyko powstania protruzji.

Tak, proces starzenia się kręgosłupa prowadzi do odwodnienia i obniżenia elastyczności jądra miażdżystego oraz mikrouszkodzeń pierścienia włóknistego. Zmniejszenie zawartości wody sprawia, że krążek staje się mniej odporny na obciążenia, co zwiększa ryzyko deformacji i protruzji, szczególnie u osób po 40-50 roku życia.

Dźwiganie ciężkich przedmiotów i długotrwała praca w niewłaściwej pozycji są czynnikami ryzyka powstania protruzji krążka międzykręgowego. Przeciążenia mechaniczne prowadzą do mikrouszkodzeń pierścienia włóknistego, co może skutkować przesunięciem jądra miażdżystego i powstaniem wypuklenia dysku.

Ból związany z protruzją krążka międzykręgowego często nasila się podczas ruchów, takich jak schylanie, kaszel czy dźwiganie. Wynika to z dodatkowego nacisku na krążki i możliwość większego ucisku na nerwy.

Tak, ucisk na struktury nerwowe przez wypuklony dysk może powodować objawy neurologiczne, takie jak uczucie „przeszywającego prądu” w kończynach. Może temu towarzyszyć drętwienie, mrowienie lub zaburzenia czucia, co wskazuje na zaburzenia przewodzenia impulsów nerwowych.

Nieleczona protruzja krążka międzykręgowego może prowadzić do przewlekłego bólu oraz postępujących uszkodzeń nerwów odpowiedzialnych za ruch i czucie. Przewlekłe uciski mogą skutkować trwałymi deficytami neurologicznymi, osłabieniem mięśni, zanikami mięśniowymi, a nawet zaburzeniami funkcji zwieraczy. W zaawansowanych przypadkach może dojść do niepełnosprawności.

Długotrwały ucisk nerwów w przebiegu nieleczonej protruzji może prowadzić do zaburzeń funkcji zwieraczy, czyli trudności z kontrolą oddawania moczu lub stolca. Są to poważne powikłania neurologiczne wymagające pilnej konsultacji lekarskiej.

Najdokładniejszym badaniem w diagnostyce protruzji krążka międzykręgowego jest rezonans magnetyczny (MRI), który pozwala zobrazować strukturę dysków i ewentualny ucisk na nerwy. Standardowe zdjęcie rentgenowskie (RTG) nie pokazuje szczegółowo krążków międzykręgowych, lecz jedynie stan kości kręgosłupa.

Leczenie protruzji krążka międzykręgowego zazwyczaj rozpoczyna się od metod zachowawczych, takich jak leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, fizjoterapia i ćwiczenia wzmacniające. Operacja jest stosowana tylko w przypadkach, gdy objawy są bardzo nasilone lub nie ustępują po leczeniu zachowawczym.

Tak, w leczeniu protruzji krążka międzykręgowego stosuje się fizjoterapię, ćwiczenia wzmacniające mięśnie pleców oraz terapię manualną i masaż. Pomagają one wzmocnić mięśnie stabilizujące kręgosłup, zmniejszyć ból i poprawić ruchomość. Odpowiedni program rehabilitacji powinien być ustalony przez specjalistę.

Profilaktyka protruzji krążka międzykręgowego polega na dbaniu o prawidłową postawę ciała, regularnej aktywności fizycznej wzmacniającej mięśnie grzbietu i brzucha, unikaniu długotrwałego siedzenia oraz odpowiednim podnoszeniu ciężarów. Ważne jest także utrzymywanie prawidłowej masy ciała i unikanie palenia papierosów. Regularne przerwy podczas pracy oraz zdrowy tryb życia pozwalają znacznie zmniejszyć ryzyko tej choroby.

W przypadku bezobjawowej lub łagodnej protruzji krążka międzykręgowego zaleca się utrzymanie umiarkowanej aktywności fizycznej oraz ćwiczeń wzmacniających mięśnie grzbietu i brzucha. Ważne jest, by unikać przeciążeń i skonsultować zakres ćwiczeń z fizjoterapeutą.

Objawy protruzji, takie jak przewlekły ból, mogą prowadzić do zaburzeń snu i pogorszenia ogólnego samopoczucia. Długotrwałe dolegliwości mogą również wpływać na komfort psychiczny pacjenta.

Długotrwałe objawy protruzji, takie jak ból i ograniczenie ruchomości, mogą wpływać negatywnie na samopoczucie psychiczne, prowadzić do obniżenia jakości życia, zaburzeń snu oraz problemów emocjonalnych związanych z przewlekłym bólem.

Chociaż ryzyko protruzji krążka międzykręgowego rośnie wraz z wiekiem, zwłaszcza po 40-50 roku życia, schorzenie to może wystąpić również u młodszych osób, szczególnie wskutek urazów, przeciążeń lub predyspozycji genetycznych.

Bibliografia

  1. Xin J, Wang Y, Zheng Z, et al. – Treatment of Intervertebral Disc Degeneration. (Orthop Surg 2022).
  2. Wu PH, Kim HS, Jang IT – Intervertebral Disc Diseases PART 2: A Review of the Current Diagnostic and Treatment Strategies for Intervertebral Disc Disease. (Int J Mol Sci 2020).
  3. Hoffeld K, Lenz M, Egenolf P, et al. – Patient-related risk factors and lifestyle factors for lumbar degenerative disc disease: a systematic review. (Neurochirurgie 2023).
  4. Zhao L, Manchikanti L, Kaye AD, et al. – Treatment of Discogenic Low Back Pain: Current Treatment Strategies and Future Options-a Literature Review. (Curr Pain Headache Rep 2019).
  5. Yang S, Zhang F, Ma J, et al. – Intervertebral disc ageing and degeneration: The antiapoptotic effect of oestrogen. (Ageing Res Rev 2020).
  6. Kirnaz S, Capadona C, Wong T, et al. – Fundamentals of Intervertebral Disc Degeneration. (World Neurosurg 2022).